वय कमी असतानाही Parkinson’s होऊ शकतो का? Early-Onset Parkinson’s ची माहिती

पार्किन्सन्स (Parkinson’s Disease) म्हटले की सामान्यतः वयस्कर व्यक्तींचा विचार केला जातो. हात थरथरणे, चालताना अडचण येणे किंवा हालचाली मंदावणे ही या आजाराची काही परिचित लक्षणे आहेत. मात्र, पार्किन्सन्स हा केवळ वृद्धापकाळात होणारा आजार नाही. काही व्यक्तींमध्ये वयाच्या ५० वर्षांपूर्वीही या आजाराची लक्षणे दिसू शकतात. या स्थितीला Early-Onset Parkinson’s किंवा Young-Onset Parkinson’s Disease असे म्हणतात.

विशेषतः तरुण वयात हात थरथरणे, शरीराचा एखादा भाग आखडल्यासारखा वाटणे किंवा दैनंदिन हालचालींमध्ये अचानक बदल जाणवणे याकडे दुर्लक्ष करू नये. प्रत्येक वेळी ही लक्षणे पार्किन्सन्समुळेच असतात असे नाही. मात्र, योग्य वेळी न्यूरोलॉजिस्टचा सल्ला घेतल्यास कारण समजून घेण्यास आणि योग्य उपचार ठरवण्यास मदत होते.

Early-Onset Parkinson’s म्हणजे काय?

Parkinson’s Disease हा मेंदूशी संबंधित एक Progressive Neurodegenerative Disorder आहे. या आजारामध्ये मेंदूतील Substantia Nigra या भागातील Dopamine तयार करणाऱ्या पेशी हळूहळू कमी होतात. Dopamine हे शरीराच्या हालचाली नियंत्रित करण्यासाठी महत्त्वाचे रसायन आहे.

त्याची पातळी कमी झाल्यामुळे शरीराच्या हालचालींवर परिणाम होऊ लागतो. हात-पाय थरथरणे, स्नायूंमध्ये कडकपणा येणे आणि हालचाली मंदावणे अशी लक्षणे दिसू शकतात.

साधारणपणे ५० वर्षांनंतर Parkinson’s चे निदान अधिक प्रमाणात होते. मात्र, ५० वर्षांपूर्वी लक्षणे सुरू झाल्यास त्याला Early-Onset किंवा Young-Onset Parkinson’s असे संबोधले जाते.

काही दुर्मिळ प्रकरणांमध्ये किशोरवयातही Parkinsonism सारखी लक्षणे दिसू शकतात. त्याला Juvenile Parkinsonism म्हणतात.

कमी वयात Parkinson’s होऊ शकतो का?

होय. कमी वयातही Parkinson’s Disease होऊ शकतो. हा आजार फक्त ६० किंवा ७० वर्षांनंतरच होतो, हा समज चुकीचा आहे.

Young-Onset Parkinson’s असलेल्या व्यक्तींमध्ये लक्षणे सामान्य Parkinson’s सारखीच असू शकतात. मात्र, आजाराची प्रगती, औषधांना मिळणारा प्रतिसाद आणि उपचारांचे नियोजन यामध्ये काही फरक असू शकतात.

तरुण वयात या आजाराचे निदान झाल्यास नोकरी, वैवाहिक जीवन, कुटुंबाची जबाबदारी आणि दैनंदिन कामांवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे शारीरिक लक्षणांसोबत मानसिक आणि सामाजिक आरोग्याकडेही लक्ष देणे महत्त्वाचे आहे.

कमी वयात Parkinson’s ची सुरुवातीची लक्षणे कोणती?

कमी वयातील Parkinson’s ची लक्षणे सुरुवातीला सौम्य असू शकतात. अनेकदा व्यक्ती या लक्षणांना थकवा, ताण किंवा कामाचा दबाव समजून दुर्लक्ष करते.

1. हात किंवा पाय थरथरणे (Tremors)

• विश्रांतीच्या अवस्थेत हात किंवा बोटे थरथरणे.
• एका हातामध्ये थरथर जाणवणे.
• कधी कधी पाय किंवा जबड्यालाही कंप सुटणे.

2. हालचाली मंदावणे (Bradykinesia)

• चालण्याचा वेग कमी होणे.
• कपडे घालणे किंवा बटणे लावणे यासाठी जास्त वेळ लागणे.
• लिहिताना अक्षरांचा आकार लहान होत जाणे.
• रोजची कामे करताना पूर्वीपेक्षा जास्त वेळ लागणे.

3. स्नायूंमध्ये कडकपणा (Muscle Rigidity)

• हात-पाय आखडल्यासारखे वाटणे.
• खांदे किंवा मान सतत ताठर वाटणे.
• शरीराची हालचाल करताना अडचण जाणवणे.

4. चालण्याच्या पद्धतीत बदल

• चालताना एका हाताची हालचाल कमी होणे.
• पावले लहान पडणे.
• चालताना शरीर पुढे झुकल्यासारखे वाटणे.
• वळताना किंवा दिशा बदलताना अडचण येणे.

5. चेहऱ्यावरील हावभाव कमी होणे

काही व्यक्तींच्या चेहऱ्यावरील नैसर्गिक हालचाली कमी होतात. त्यामुळे चेहरा नेहमी गंभीर किंवा भावनारहित दिसू शकतो. याला Masked Face असेही म्हणतात.

6. हालचालींव्यतिरिक्त दिसणारी लक्षणे (Non-Motor Symptoms)

Parkinson’s चा परिणाम केवळ शरीराच्या हालचालींवर होत नाही. काही व्यक्तींना पुढील त्रासही जाणवू शकतात:

• वास घेण्याची क्षमता कमी होणे.
• बद्धकोष्ठता (Constipation).
• झोपेच्या सवयींमध्ये बदल.
• नैराश्य किंवा चिंता (Depression and Anxiety).
• थकवा आणि दिवसभर सुस्ती जाणवणे.

ही लक्षणे इतर आरोग्य समस्यांमध्येही दिसू शकतात. त्यामुळे केवळ एका लक्षणावरून Parkinson’s चे निदान करता येत नाही.

कमी वयात Parkinson’s होण्याची कारणे आणि Risk Factors

Parkinson’s होण्याचे नेमके कारण प्रत्येक रुग्णामध्ये स्पष्ट होत नाही. संशोधनानुसार Genetic आणि Environmental Factors यांचा एकत्रित परिणाम या आजाराशी संबंधित असू शकतो.

1. आनुवंशिक कारणे (Genetic Factors): काही व्यक्तींमध्ये विशिष्ट जनुकांमधील बदलांमुळे Parkinson’s होण्याची शक्यता वाढू शकते. कमी वयात निदान झालेल्या व्यक्तींमध्ये कौटुंबिक इतिहास असण्याची शक्यता तुलनेने अधिक असू शकते.

2. पर्यावरणीय घटक (Environmental Factors): काही कीटकनाशके किंवा विशिष्ट रासायनिक पदार्थांच्या दीर्घकालीन संपर्काचा Parkinson’s च्या जोखमीशी संबंध आढळला आहे. मात्र, अशा संपर्कामुळे प्रत्येक व्यक्तीला Parkinson’s होतो असे नाही.

3. कौटुंबिक इतिहास (Family History): कुटुंबातील जवळच्या सदस्यांना Parkinson’s असल्यास डॉक्टर Genetic Evaluation किंवा Genetic Counselling चा सल्ला देऊ शकतात.

लक्षात ठेवा, ताण, व्यायामाचा अभाव किंवा एखादी विशिष्ट जीवनशैलीची सवय हे Early-Onset Parkinson’s चे निश्चित कारण मानता येत नाही.

Early-Onset Parkinson’s चे निदान कसे केले जाते?

Parkinson’s चे निदान प्रामुख्याने रुग्णाची लक्षणे, वैद्यकीय इतिहास आणि Neurological Examination यांच्या आधारे केले जाते. Parkinson’s निश्चित करणारी एकच रक्त तपासणी किंवा स्कॅन उपलब्ध नाही.

निदानासाठी न्यूरोलॉजिस्ट पुढील गोष्टी तपासू शकतात:

1. Medical History: लक्षणे कधी सुरू झाली, ती कशी बदलत आहेत आणि कुटुंबात Parkinson’s चा इतिहास आहे का, याची माहिती घेतली जाते.

2. Neurological Examination: हात-पायांच्या हालचाली, स्नायूंचा कडकपणा, चालण्याची पद्धत, संतुलन आणि हालचालींचा वेग तपासला जातो.

3. MRI Brain: मेंदूच्या MRI चा उपयोग Parkinson’s सारखी लक्षणे निर्माण करणारी इतर कारणे तपासण्यासाठी केला जाऊ शकतो. MRI एकट्याने Parkinson’s चे निदान करत नाही.

4. DaT Scan: काही निवडक प्रकरणांमध्ये Dopamine Transporter Scan चा विचार केला जातो. यामुळे मेंदूतील Dopamine System च्या कार्याबद्दल अतिरिक्त माहिती मिळू शकते.

योग्य निदानासाठी डॉक्टरांचा अनुभव आणि लक्षणांचे सविस्तर निरीक्षण महत्त्वाचे असते.

Young-Onset Parkinson’s साठी कोणते उपचार उपलब्ध आहेत?

सध्या Parkinson’s पूर्णपणे बरा करणारा उपचार उपलब्ध नाही. मात्र, योग्य औषधोपचार, व्यायाम, थेरपी आणि गरजेनुसार शस्त्रक्रियेच्या मदतीने अनेक लक्षणांचे व्यवस्थापन करता येते.

उपचारांची निवड रुग्णाचे वय, लक्षणांची तीव्रता, दैनंदिन जीवनावर होणारा परिणाम आणि औषधांना मिळणारा प्रतिसाद यावर अवलंबून असते.

1. औषधोपचार (Medication)

Parkinson’s मध्ये Dopamine ची कमतरता भरून काढण्यासाठी किंवा त्याच्या कार्यावर परिणाम करण्यासाठी वेगवेगळी औषधे वापरली जातात.

यामध्ये पुढील औषधांचा समावेश असू शकतो:

• Levodopa: मेंदूमध्ये Dopamine तयार होण्यास मदत करणारे महत्त्वाचे औषध.
• Dopamine Agonists: Dopamine प्रमाणे कार्य करणाऱ्या औषधांचा एक प्रकार.
• MAO-B Inhibitors: Dopamine चे विघटन कमी करण्यास मदत करणारी औषधे.

कमी वयातील रुग्णांमध्ये औषधांचे नियोजन काळजीपूर्वक करावे लागते. काही रुग्णांमध्ये दीर्घकाळ औषधे घेतल्यानंतर Dyskinesia म्हणजे अनैच्छिक हालचाली किंवा Motor Fluctuations दिसू शकतात.

औषधांचा डोस स्वतःहून बदलू नये किंवा डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय औषधे बंद करू नयेत.

2. जीवनशैलीतील बदल आणि व्यायाम

Parkinson’s च्या व्यवस्थापनामध्ये नियमित शारीरिक हालचाल आणि योग्य जीवनशैली महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

• डॉक्टरांच्या सल्ल्याने नियमित चालणे आणि व्यायाम करणे.
• Physiotherapy च्या मदतीने शरीराची लवचिकता आणि संतुलन सुधारण्याचा प्रयत्न करणे.
• गरजेनुसार Speech Therapy घेणे.
• पौष्टिक आणि संतुलित आहार घेणे.
• पुरेशी झोप घेणे.
• मानसिक ताण कमी करण्यासाठी योग किंवा ध्यानाचा सराव करणे.

व्यायामामुळे हालचाल, संतुलन आणि दैनंदिन कार्यक्षमता टिकवून ठेवण्यास मदत होऊ शकते. मात्र, व्यायाम हा औषधोपचारांचा पर्याय नाही.

3. DBS (Deep Brain Stimulation) उपचार

औषधोपचारांनंतरही काही रुग्णांमध्ये हात थरथरणे, हालचालींमध्ये चढ-उतार किंवा अनैच्छिक हालचाली यांसारखी लक्षणे नियंत्रणात येत नसल्यास DBS for Parkinson’s हा एक उपचार पर्याय विचारात घेतला जाऊ शकतो.

Deep Brain Stimulation ही एक न्यूरोसर्जिकल प्रक्रिया आहे. यामध्ये मेंदूतील विशिष्ट भागांमध्ये बारीक Electrodes बसवले जातात. हे Electrodes शरीरात बसवलेल्या एका छोट्या उपकरणाशी (Neurostimulator) जोडलेले असतात. या उपकरणाद्वारे मेंदूतील विशिष्ट भागांना नियंत्रित Electrical Signals दिले जातात.

DBS मुळे कोणत्या लक्षणांमध्ये मदत होऊ शकते?

• हात-पायांचा कंप (Tremors).
• स्नायूंचा कडकपणा (Rigidity).
• हालचालींचा मंदपणा (Bradykinesia).
• औषधांचा परिणाम कमी होण्याच्या कालावधीत वाढणारी लक्षणे (Motor Fluctuations).
• काही रुग्णांमधील औषधांमुळे होणाऱ्या अनैच्छिक हालचाली (Dyskinesia).

कमी वयातील Parkinson’s रुग्णांसाठी DBS योग्य आहे का?

कमी वय असणे हे स्वतःहून DBS साठी पात्र ठरण्याचे कारण नाही. मात्र, Young-Onset Parkinson’s असलेल्या काही रुग्णांमध्ये DBS चा विचार केला जाऊ शकतो. DBS शस्त्रक्रियेच्या पात्रतेविषयी अधिक माहिती येथे वाचता येते.

रुग्णाला औषधांचा किती फायदा होतो, कोणती लक्षणे त्रासदायक आहेत, इतर आरोग्य समस्या आहेत का आणि एकूण वैद्यकीय स्थिती कशी आहे, याचे मूल्यमापन केले जाते.

DBS हा प्रत्येक Parkinson’s रुग्णासाठी आवश्यक उपचार नाही. तो आजार पूर्णपणे बरा करत नाही आणि सर्व लक्षणांवर समान परिणाम होत नाही. योग्य रुग्णाची निवड आणि डॉक्टरांचे मूल्यमापन महत्त्वाचे असते.

Parkinson’s ची लक्षणे दिसल्यास न्यूरोलॉजिस्टचा सल्ला कधी घ्यावा?

वय कमी असले तरी पुढील बदल वारंवार जाणवत असल्यास न्यूरोलॉजिस्टचा सल्ला घ्यावा:

• एका हाताला किंवा पायाला वारंवार कंप सुटणे.
• शरीराच्या एका बाजूच्या हालचाली मंदावणे.
• चालण्याच्या पद्धतीत बदल होणे.
• स्नायूंमध्ये सतत कडकपणा जाणवणे.
• लिहिणे, बटणे लावणे किंवा इतर बारीक हालचाली करणे कठीण होणे.
• वास घेण्याची क्षमता कमी होणे आणि इतर लक्षणेही जाणवणे.
• वेळीच तपासणी केल्यामुळे लक्षणांचे कारण शोधता येते आणि योग्य उपचारांचे नियोजन करता येते.

निष्कर्ष

Early-Onset Parkinson’s हा कमी वयात होऊ शकणारा न्यूरोलॉजिकल आजार आहे. सुरुवातीची लक्षणे सौम्य असल्यामुळे अनेकदा त्याकडे दुर्लक्ष केले जाते. मात्र, हात थरथरणे, हालचाली मंदावणे किंवा स्नायू कडक होणे असे बदल सातत्याने जाणवत असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे.

औषधोपचार, नियमित व्यायाम, Physiotherapy आणि निवडक रुग्णांमध्ये Deep Brain Stimulation (DBS) यांसारख्या पर्यायांच्या मदतीने Parkinson’s ची लक्षणे व्यवस्थापित करण्यास मदत होऊ शकते.

Early-Onset Parkinson’s बद्दल वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

1. कमी वयात Parkinson’s होऊ शकतो का?

होय. कमी वयातही Parkinson’s Disease होऊ शकतो. हा आजार फक्त ६० किंवा ७० वर्षांनंतरच होतो, हा समज चुकीचा आहे. वयाच्या ५० वर्षांपूर्वी लक्षणे सुरू झाल्यास त्याला Early-Onset किंवा Young-Onset Parkinson’s असे संबोधले जाते.

2. Early-Onset Parkinson’s ची सुरुवातीची लक्षणे कोणती?

सुरुवातीला लक्षणे सौम्य असू शकतात. हात किंवा पाय थरथरणे, हालचाली मंदावणे, स्नायूंमध्ये कडकपणा, चालण्याच्या पद्धतीत बदल आणि चेहऱ्यावरील हावभाव कमी होणे ही लक्षणे दिसू शकतात. झोपेतील बदल, मूड मधील बदल, बद्धकोष्ठता किंवा वास घेण्याची क्षमता कमी होणे यांसारखी Non-Motor Symptoms देखील जाणवू शकतात.

3. Parkinson’s पूर्णपणे बरा होतो का?

सध्या Parkinson’s Disease पूर्णपणे बरा करणारा उपचार उपलब्ध नाही. औषधोपचार, नियमित व्यायाम, Physiotherapy आणि निवडक रुग्णांमध्ये Deep Brain Stimulation (DBS) यांच्या मदतीने लक्षणे व्यवस्थापित करण्यास मदत होऊ शकते. उपचारांचा परिणाम व्यक्तीनुसार बदलू शकतो.

4. प्रत्येक Parkinson’s रुग्णाला DBS आवश्यक आहे का?

नाही. DBS हा प्रत्येक Parkinson’s रुग्णासाठी आवश्यक उपचार नाही. तो आजार पूर्णपणे बरा करत नाही आणि सर्व लक्षणांवर समान परिणाम होत नाही. कमी वय असणे हे स्वतःहून DBS साठी पात्र ठरण्याचे कारण नाही. योग्य रुग्णाची निवड आणि डॉक्टरांचे मूल्यमापन महत्त्वाचे असते.

5. लक्षणे दिसल्यास न्यूरोलॉजिस्टचा सल्ला कधी घ्यावा?

वय कमी असले तरी हात किंवा पायाला वारंवार कंप सुटणे, शरीराच्या एका बाजूच्या हालचाली मंदावणे, चालण्याच्या पद्धतीत बदल, स्नायूंमध्ये सतत कडकपणा किंवा बारीक हालचाली करणे कठीण होणे वारंवार जाणवत असल्यास न्यूरोलॉजिस्टचा सल्ला घ्यावा.

डॉक्टरांचा सल्ला

हात थरथरणे, हालचाली मंदावणे किंवा स्नायू कडक होणे असे बदल सातत्याने जाणवत असल्यास योग्य तपासणी करून त्यामागचे कारण समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

डॉ. निनाद पाटील (Dr. Ninad Patil) – DBS Surgeon, Pune हे Parkinson’s सारख्या आजारांमध्ये Deep Brain Stimulation या शस्त्रक्रियात्मक उपचार पर्यायाशी संबंधित वैद्यकीय सेवा देतात. DBS चा विचार करण्यापूर्वी रुग्णाची न्यूरोलॉजिकल स्थिती, औषधांना मिळणारा प्रतिसाद आणि शस्त्रक्रियेची योग्यता यांचे डॉक्टरांकडून मूल्यमापन करणे आवश्यक आहे.

अनुभव: 12+ years
Qualifications: MBBS, Master’s in Surgery, M.Ch. in Neurosurgery
Clinic: Ibhanan Clinic
Address: DNK SQUARE, 805, Airport Road, Sakore Nagar, Viman Nagar, Pune, Maharashtra 411014
Phone: 84689 30399

तुम्हाला Early-Onset Parkinson’s किंवा संबंधित लक्षणांबाबत तपासणी हवी असल्यास Dr. Ninad Patil यांचा सल्ला घेऊ शकता.