पार्किन्सन हा एक असा आजार आहे जो प्रामुख्याने हालचालींवर परिणाम करतो. या आजारात हात-पाय थरथरणे, शरीराची हालचाल मंदावणे, स्नायू ताठर होणे आणि चालताना त्रास होणे अशी लक्षणे दिसतात. सुरुवातीला औषधोपचारांमुळे या लक्षणांवर नियंत्रण मिळवणे शक्य होते. परंतु, जसा आजार बळावतो, तशी औषधांची परिणामकारकता कमी होऊ लागते किंवा औषधांचे दुष्परिणाम वाढू लागतात. अशा स्थितीत डीप ब्रेन स्टिम्युलेशन (Deep Brain Stimulation – DBS) ही शस्त्रक्रिया पार्किन्सनच्या रुग्णांसाठी एक प्रभावी पर्याय ठरू शकते.
पण ही शस्त्रक्रिया नेमकी कोणाला करता येते? प्रत्येक रुग्णासाठी डीबीएस शस्त्रक्रिया योग्य असते का? याबद्दल सविस्तर माहिती जाणून घेऊया.
डीबीएस (DBS) शस्त्रक्रिया म्हणजे काय?
सोप्या भाषेत सांगायचे तर, डीबीएस शस्त्रक्रिया (Deep Brain Stimulation) म्हणजे मेंदूच्या विशिष्ट भागामध्ये एक लहान उपकरणाद्वारे सौम्य विद्युत आवेग (electrical impulses) पाठवणे होय. यासाठी मेंदूमध्ये अतिशय बारीक तारा (electrodes) बसवल्या जातात आणि छातीच्या त्वचेखाली एक पेसमेकरसारखे छोटे उपकरण जोडले जाते. यामुळे मेंदूचे हालचालींवर नियंत्रण ठेवणारे सिग्नल सुधारतात आणि थरथरणे तसेच ताठरपणा यांसारखी लक्षणे कमी होण्यास मदत होते.
पार्किन्सनसाठी डीबीएस शस्त्रक्रिया कोणाला करता येते? (पात्रता निकष)
सर्वच पार्किन्सन रुग्णांना डीबीएस शस्त्रक्रिया करता येत नाही. ही शस्त्रक्रिया करण्यासाठी काही महत्त्वाचे वैद्यकीय निकष पूर्ण करावे लागतात:
- औषधांचा चांगला प्रतिसाद (Levodopa Response): ज्या रुग्णांना ‘लेव्होडोपा’ (Levodopa) औषध घेतल्यावर चांगला फायदा होतो आणि लक्षणे बरी होतात, ते डीबीएससाठी उत्तम उमेदवार मानले जातात. याचा अर्थ असा की औषध काम करत होते, पण आता त्याचा प्रभाव टिकत नाही.
- औषधांचे दुष्परिणाम किंवा जास्त डोस: औषधे सुरू असताना जर शरीरात अनियंत्रित हालचाली (Dyskinesia) होत असतील किंवा औषधांचे डोस वारंवार वाढवावे लागत असतील, तर डीबीएसचा विचार केला जातो.
- औषधांच्या प्रभावातील चढ-उतार (Motor Fluctuations): दिवसभरात औषधांचा प्रभाव अचानक संपणे (Wearing-off effect) आणि हालचाली पुन्हा कठीण होणे या समस्येने त्रस्त असलेले रुग्ण.
- औषधांना न जुमानणारे थरथरणे (Medication-Refractory Tremor): योग्य औषधोपचार करूनही जर हात किंवा पायातील थरथरणे कमी होत नसेल.
- लक्षणे कमीत कमी पाच वर्षे असणे: साधारणपणे पार्किन्सनचे निदान होऊन किमान ५ वर्षे झाली आहेत आणि औषधांचा प्रभाव आता अपुरा पडत आहे, अशा रुग्णांसाठी हा पर्याय पाहिला जातो.
शस्त्रक्रियेपूर्वी कोणकोणत्या गोष्टी तपासल्या जातात?
डीबीएस शस्त्रक्रिया ठरवण्यापूर्वी न्यूरोलॉजिस्ट आणि न्यूरोसर्जन संपूर्ण शारीरिक आणि मानसिक तपासणी करतात. या मूल्यमापन प्रक्रियेत खालील गोष्टींचा समावेश होतो:
- मेंदूची एमआरआय स्कॅन (MRI Scan): मेंदूची रचना समजून घेण्यासाठी आणि अचूक ठिकाण निश्चित करण्यासाठी.
- न्यूरोसायकोलॉजिकल टेस्ट (Neuropsychological Evaluation): रुग्णाची स्मरणशक्ती, विचार करण्याची क्षमता आणि मानसिक आरोग्य तपासण्यासाठी, कारण नैराश्य किंवा स्मृतिभ्रंश असलेल्या रुग्णांना ही शस्त्रक्रिया योग्य ठरत नाही.
- आरोग्याची सामान्य तपासणी: रुग्ण शस्त्रक्रिया आणि ॲनेस्थेसिया सहन करण्यास शारीरिकदृष्ट्या सक्षम आहे का हे पाहण्यासाठी रक्ताच्या व इतर चाचण्या केल्या जातात.
डीबीएस शस्त्रक्रिया कोणाला करता येत नाही? (अपात्रता)
काही विशिष्ट परिस्थितींमध्ये डीबीएस शस्त्रक्रिया करणे टाळले जाते किंवा ती शक्य नसते:
- स्मृतिभ्रंश किंवा तीव्र डिमेंशिया (Severe Dementia): स्मरणशक्ती पूर्णपणे गेलेली असल्यास किंवा विचार करण्याची क्षमता गंभीरपणे खालावली असल्यास.
- गंभीर मानसिक आजार: तीव्र नैराश्य किंवा इतर मानसिक विकार नियंत्रणात नसतील तर.
- इतर गंभीर शारीरिक आजार: ज्यांना हृदयाचे गंभीर आजार किंवा रक्तस्रावाचा मोठा धोका आहे, अशा उच्च जोखमीच्या रुग्णांसाठी ही शस्त्रक्रिया सुरक्षित मानली जात नाही.
- लेव्होडोपा औषधांना अजिबात प्रतिसाद नसणे: औषध देऊनही लक्षणांमध्ये कोणताही फरक पडत नसेल, तर डीबीएसमुळे फायदा होण्याची शक्यता खूप कमी असते.
रुग्ण आणि कुटुंबियांनी मूल्यमापन प्रक्रियेदरम्यान काय अपेक्षा ठेवावी?
डीबीएस शस्त्रक्रियेचा निर्णय हा एक मोठा टप्पा आहे. या प्रक्रियेत रुग्णांच्या कुटुंबियांना आणि काळजीवाहूंना (Caregivers) मोठी भूमिका बजावावी लागते.
- सविस्तर चर्चा: डॉक्टर आणि शस्त्रक्रिया करणाऱ्या तज्ज्ञांशी विविध फेऱ्यांमध्ये चर्चा होते. यात शस्त्रक्रियेचे फायदे आणि मर्यादा समजावून सांगितल्या जातात.
- वास्तववादी अपेक्षा: डीबीएस शस्त्रक्रिया पार्किन्सन आजार मूळापासून पूर्णपणे बरा करत नाही, तर आजाराची लक्षणे प्रभावीपणे नियंत्रित ठेवण्यास आणि जगण्याचा दर्जा सुधारण्यास मदत करते.
- शस्त्रक्रियेनंतरची काळजी: शस्त्रक्रियेनंतर उपकरणाची सेटिंग (Programming) करण्यासाठी आणि औषधांचे प्रमाण जुळवून घेण्यासाठी डॉक्टरांकडे नियमित पाठपुरावा करावा लागतो.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
प्र १: डीबीएस शस्त्रक्रियेमुळे पार्किन्सन पूर्णपणे बरा होतो का?
उत्तर: नाही, डीबीएसमुळे पार्किन्सन पूर्णपणे बरा होत नाही. परंतु, यामुळे थरथरणे, ताठरपणा आणि हालचालींचा मंदपणा यांसारखी लक्षणे खूप मोठ्या प्रमाणावर नियंत्रणात येतात आणि रुग्णांचे आयुष्य सुसह्य होते.
प्र २: डीबीएस शस्त्रक्रियेनंतर किती दिवस रुग्णालयात राहावे लागते?
उत्तर: शस्त्रक्रियेनंतर सामान्यतः ३ ते ५ दिवस रुग्णाला रुग्णालयात देखरेखीखाली ठेवावे लागते. त्यानंतर रुग्ण घरी जाऊ शकतो.
प्र ३: डीबीएस उपकरणाचे बॅटरी कधी बदलली जाते?
उत्तर: छातीत बसवलेल्या उपकरणाची बॅटरी वापरानुसार चालते. आधुनिक उपकरणांमध्ये रिचार्जेबल बॅटरीही उपलब्ध असतात, ज्या बरीच वर्षे टिकतात.
काही प्रश्न आहेत का? आम्ही फक्त एक मेसेज दूर आहोत! व्हॉट्सॲपवर संपर्क साधा — चॅट करण्यासाठी येथे क्लिक करा
पार्किन्सन आजारावर मात करा: तज्ज्ञ डॉक्टरांकडून डीबीएस (DBS) शस्त्रक्रियेविषयी योग्य मार्गदर्शन मिळवा
पार्किन्सनचा त्रास वाढला आणि औषधांचा प्रभाव कमी झाला तेव्हा डीबीएस शस्त्रक्रिया रुग्णांसाठी आशेचा किरण ठरू शकते. मात्र, प्रत्येक रुग्ण या शस्त्रक्रियेसाठी पात्र असतोच असे नाही. यासाठी तज्ज्ञ डॉक्टरांकडून सखोल तपासणी करून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. योग्य वेळी घेतलेला निर्णय आणि तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन यामुळे पार्किन्सनचे रुग्ण पुन्हा एकदा स्वावलंबी आणि दर्जेदार आयुष्य जगू शकतात.
डॉ. निनाद पाटील, डीबीएस सर्जन, पुणे आणि पिंपरी चिंचवड (PCMC) येथे पार्किन्सन उपचार आणि डीबीएस शस्त्रक्रिया सेवा प्रदान करतात, ज्यांना १२ वर्षांपेक्षा जास्त अनुभवाचा समृद्ध अनुभव आहे.